15ο Φεστιβάλ Νύχτες Πρεμιέρας 2009

Η παράσταση σαν ενιαίος χώρος

Είχαμε ακούσει για την τελευταία ταινία του Peter Greenaway. Διδάσκω στα σεμινάρια που κάνω και σε αυτά που συνεργάζομαι με το Γιάννη Μήτρου, τον υπεύθυνο της Almakalma, τόσο τις ταινίες του όσο και άλλες, όπως αυτές του Derek Jarman. Κατά συνέπεια, το να παρακολουθήσουμε μια ταινία που εντάσσεται σε αυτή τη σχολή που λέγεται Περφόρμανς ήταν ένα σημαντικό γεγονός για αυτά που κάνουμε και για αυτά που μελετούμε.

 

Η ΤΑΙΝΙΑ ΤΟΥ GREENAWAY

Το τελευταίο έργο του Peter Greenaway, «Το κατηγορώ του Ρέμπραντ» («Rembrandt’s j’accuse»), 2008, είναι μια πολύ καλή ευκαιρία να μελετήσουμε από την αρχή την τέχνη του κινηματογράφου. Ουσιαστικά να μπορέσουμε να απαντήσουμε στο ερώτημα, αν όντως υπάρχει ή υπήρξε ποτέ ο κινηματογράφος σα μια αυτόνομη τέχνη. Με αφορμή τον τελευταίο πίνακα του Rembrandt, η «Νυχτερινή περίπολος», μπορούμε να κάνουμε μια ανάλυση αυτού του ζωγραφικού έργου και, μέσα από αυτή, να ανακαλύψουμε την αφήγηση που υπάρχει στη ζωγραφική, σε διαφορετικά επίπεδα, αλλά και την κοινωνική ανάλυση που μπορεί κάποιος να κάνει, βρίσκοντας πολιτικά μηνύματα και έννοιες, ακόμα ανακαλύπτοντας την αστυνομική αφήγηση που μπορούμε να εξάγουμε μέσα από μια προσεχτική ανάλυση.

Ο Greenaway μας υπόσχεται την ανάλυση 30 σημείων που θα ξεκαθαρίσουν τόσο την αφήγηση του πίνακα όσο και το γιατί ο ζωγράφος, μετά από αυτή τη δουλειά του, έπεσε σε δυσμένεια και εκτοπίστηκε από την πρώτη τάξη των καλλιτεχνών, για να τελειώσει την καριέρα του φτωχός και περιθωριοποιημένος. Υπάρχει όμως ακόμα ένα σημείο, έτσι έχουμε συνολικά 31 σημεία, το τελευταίο ξεκαθαρίζει όλα τα υπόλοιπα. Έτσι ο Greenaway παίζει μαζί μας και μας βάζει μέσα σε αυτό το γοητευτικό παιχνίδι της αναζήτησης της αφήγησης, της αναπαράστασης, τελικά στην οριοθέτηση της ίδιας της παράστασης, αφού ο ζωγράφος δεν έκανε μόνο έναν πίνακα ζωγραφικής, έκανε, πολύ περισσότερο, μια πολιτική τοποθέτηση, εξήγγειλε μια κατηγορία, εδραίωσε μια αφήγηση, έκανε αυτό που κάνει σήμερα ο κινηματογράφος και το θέατρο. Κατά συνέπεια αυτό το έργο του Rembrandt δεν ήταν παρά μια αφορμή για να μιλήσει ο δημιουργός αυτού του έργου για αυτό που κάνει όλα αυτά τα χρόνια.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ ΣΤΗ ΔΙΑΛΕΞΗ

Πρόκειται όμως για ταινία; Αυτή η ερώτηση μπορεί να φαίνεται ότι είναι αφελής, να μοιάζει στα αφτιά κάποιου που δεν έχει ασχοληθεί τόσο πολύ με τον ενιαίο παραστατικό χώρο, σα να δέχεται μια αυτονόητη, του στιλ: «Μα, φυσικά, τι άλλο.». Κάπου στη γωνία ο Greenaway μας κοιτά λοξά και, χαμογελώντας, φαίνεται να μας λέει: «Μήπως δεν είναι μόνο κινηματογράφος;».

Αυτό το περιπαιχτικό ύφος του Άγγλου δημιουργού είναι γνώριμο σε όσους τον έχουν δει. Του αρέσει να κάνει χιούμορ, με τον αγγλικό όμως τρόπο. «Είναι μόνο κινηματογράφος; Ο κινηματογράφος είναι αυτόνομη τέχνη; Από πότε;» Αυτά είναι τα ερωτήματα που έθεσε ο ίδιος στη διάλεξη που έκανε, απέναντι από τον Απόλλωνα, στον Ιανό. Η απάντηση που έδωσε, από την αρχή της ομιλίας του, είναι ότι από τις απαρχές του ο κινηματογράφος δεν ήταν ποτέ μια αυτόνομη τέχνη. Συσχετιζόταν πάντα με τις άλλες, η αφήγηση λοιπόν δεν μπορεί παρά να ειδωθεί σα μια ενιαία, μέσα από τις διάφορες τέχνες που κατά περίπτωση, σε κάθε έργο, υπάρχει για να μας βάζει μέσα στη ζωή, μέσα στην πραγματικότητα, σα μια τελετή, όπως ήταν από αρχαιοτάτων χρόνων, όπως θεωρητικοποιήθηκε τη δεκαετία του 1960 από το Jerzy Grotowski. Μια διάλεξη που είχε κάνει ο ίδιος πριν από έξι χρόνια στη Θεσσαλονίκη, κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ, αλλά η άγνοια των θεατών και των κινηματογραφιστών τον ανάγκασαν να την επαναλάβει.

Το μοναδικό καινούργιο στοιχείο είναι η προβολή των βίντεο με τον ίδιο τρόπο όπως η μουσική από ένα disc jockey. Εδώ έχουμε βίντεο, στη θέση της μουσικής, κατά συνέπεια έχουμε ένα video jockey. Το πιο σημαντικό είναι ότι οι προβολές των βίντεο γίνονται, συγχρόνως, σε τρεις διαφορετικές επιφάνειες, όπως στους τρεις τοίχους ενός δωματίου, στη μέση των οποίων βρίσκεται ο θεατής, ζωσμένος γύρω-γύρω από εικόνες, ήχους και αφηγήσεις. Είναι αντικειμενικός παρατηρητής, ο οποίος προοδευτικά εμπλέκεται μέσα σε όλο αυτό το εγχείρημα, που θα το ονομάσουμε Παράσταση (Performance) και θα το ξεχωρίσουμε από μια απλή παράσταση, η οποία είναι ουσιαστικά μια αναπαράσταση ή μια ερμηνεία κάποιου ρόλου. Εδώ ο θεατής μπαίνει μέσα στην αφήγηση και γίνεται μέρος αυτής. Αυτή είναι η ουσιαστική επανάσταση της δημιουργίας του Greenaway. Σε μουσεία και σε πολιτιστικές εκδηλώσεις έχουν παρουσιαστεί αυτά τα θεάματα.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΛΕΘ

Είχαμε την τύχη να δούμε μια σειρά ταινιών του αναγνωρισμένου πλέον Δανού δημιουργού, του Jorgen Leth. Θα μείνουμε σε δύο ταινίες: «Ο τέλειος άνθρωπος» («The perfect human»), 1968, και «Καλό και κακό» («Good and evil»), 1975.

Η πρώτη ταινία είναι μικρού μήκους (13΄) και ασπρόμαυρη, όπως και η δεύτερη. Ποιος είναι ο τέλειος άνθρωπος; Βλέπουμε ένα «εμφανίσιμο ζευγάρι». Προφανώς ο τέλειος άνθρωπος είναι ένας από αυτούς ή και οι δύο μαζί. Ο φακός τους παρακολουθεί, τις πιο μικρές κινήσεις και εκφράσεις τους. Εκεί βλέπουμε τις ατέλειες του καθενός, ανακαλύπτουμε ότι μέσα από αυτές τις ατέλειες υπάρχει το καλό και το όμορφο. Αυτή η φασιστική αντίληψη της επιβολής ενός τέλειου προτύπου, που επιβλήθηκε από τη Σουηδία, πολύ μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι επικίνδυνη. Στην ταινία γίνεται κατανοητό ότι μια παρόμοια επιβολή προτύπων θα πρέπει να εγκαταλειφτεί.

Ο τρόπος ανάπτυξης της ταινίας, όπως και της «Καλό και κακό» («Good and evil»), της ταινίας μεγάλου μήκους (77΄), είναι πολύ διαφορετικός από αυτόν των ταινιών που ασχολούνται με παρόμοιο θέμα. Η επανάληψη του θέματος, η παρουσίαση του περιβάλλοντος σαν αφήγηση και όχι σαν μπακράουντ, μας οδηγούν στην Περφόρμανς. Ο Leth μας οδηγεί, μέσα από μικρά κεφάλαια της αφήγησής του, στο να σκεφτούμε ξανά για το καλό και για το κακό. «Η ζωή είναι ενδιαφέρουσα. Ας τη μελετήσουμε». Αυτή η δήλωση που ανήκει στο Leth μας βάζει στη μελέτη των ανθρώπινων συμπεριφορών, σε μια ανθρωπολογική μελέτη, σε μια κοινωνιολογία, εμπλουτισμένη από μελέτη των μυθικών στοιχείων που χαρακτηρίζουν και επηρεάζουν την συμπεριφορά του ανθρώπου. Τα αντικείμενα παίζουν έναν ιδιαίτερο ρόλο, δεν είναι μόνο ένα απλό δημιούργημα ενός καλλιτέχνη, είναι, πολύ περισσότερο, η απόρροια μιας σκέψης και αναζήτησης του καλλιτέχνη που δε μελετά μόνο το χρηστικό αντικείμενο, για παράδειγμα μια κούπα, αλλά και τον ίδιο τον άνθρωπο που θα τη χρησιμοποιήσει, όπως και την ιστορία της ανθρωπότητας και της τέχνης.

Ο Leth βρίσκει το Greenaway και μας δείχνουν, και οι δύο μαζί, ένα νέο δρόμο για να διαβάσουμε τον κινηματογράφο, όλα τα κινηματογραφικά έργα από την αρχή, για να βρούμε τελικά αυτή τη μορφή της Τέχνης που ονομάζουμε Περφόρμανς και μας φέρνει πίσω στις Τελετές ή, μάλλον, μας ξαναδείχνει τις τελετές στις οποίες πολύ συχνά υποβαλλόμαστε, χωρίς να το ξέρουμε πολλές φορές. Ήταν δύο πολύ δυνατές στιγμές αυτού του Φεστιβάλ.

Γιάννης Φραγκούλης

 

15ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΝΥΧΤΕΣ ΠΡΕΜΙΕΡΑΣ 2009 - Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ
ΣΑΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΧΩΡΟΣ