15ο Φεστιβάλ Νύχτες Πρεμιέρας 2009

Mια πρώτη ματιά

Θα ξεκινήσουμε την ανάγνωση των ταινιών με μια ταινία που αναφέρεται στην Παλαιστίνη, οι χώρες παραγωγής της είναι Γαλλία και Βέλγιο. Μιλάμε για την ταινία «Ο χρόνος που απομένει» («Le temps qui reste»), 2009, 109΄. Ο σκηνοθέτης της, ο Elia Suleiman, μετά τη «Θεϊκή παρέμβαση», αποφασίζει να κάνει μια ταινία για την ίδια την οικογένειά του. Θα μιλήσει για τον πατέρα και τη μητέρα του, ενώ αυτός θα μένει βωβός, σαν αντικειμενικός παρατηρητής, λαμβάνοντας δεδομένα και επεξεργαζόμενος αυτά, όταν πλέον επιστρέφει, μεγάλος στην ηλικία, στην Παλαιστίνη. Το ταξίδι αυτογνωσίας ξεκινά με ένα αυτοκίνητο που στην πορεία του χάνεται, βρίσκεται σε έναν ου-τόπο, θα μπορούσαμε να πούμε σε μια ουτοπία, αν αυτή δεν είναι ένα καλό αντίγραφο της πραγματικότητας.

 

Δεν είναι πολλές οι φορές που ένας Παλαιστίνιος σκηνοθέτης μιλά με μια απογοήτευση για τους συμπατριώτες του. Ο Suleiman περιγράφει καταστάσεις, σαν πρωτόλειο, έτσι όπως θα τις έβλεπε μια κάμερα κινηματογραφική, πριν να γίνει το μοντάζ. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης βλέπει για εμάς και μας αφήνει να κάνουμε την πρώτη επεξεργασία, να βγάλουμε τα πρώτα συμπεράσματα. Και έτσι γίνεται. Αυτό το χάος που υπάρχει στην Παλαιστίνη, αλλά και στο Ισραήλ, είναι μια φτιαχτή παράνοια που συνεχίζεται, πέρα από κάθε λογική. Ο χρόνος που απομένει πόσος να είναι άραγε; Πότε θα γίνει το μεγάλο μπαμ και θα σκάσει όλη αυτή η πληγή και θα διαλυθούν τα πάντα; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα αφήνεται θα δοθεί από το θεατή.

ΑΠΟ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΟ

Θα θυμόμαστε την ταινία «Brokeback Mountain» (2005). Ο Ang Lee, ο Ταϊβανέζος σκηνοθέτης, θα επιστρέψει με μια πολύ όμορφη ταινία, «Έτσι πήραμε το Γούντστοκ» («Taking Woodstock»), 2009, 110΄, αμερικάνικη παραγωγή. Ο Lee περιγράφει πολύ απλά αυτή την προσπάθεια του Έλιοτ Τίμπερ να φέρει στην περιοχή του αυτή τη μεγάλη μουσική εκδήλωση, όταν αυτή έμεινε, ξαφνικά, χωρίς στέγη. Η διοργάνωση ξεκίνησε πολύ δειλά, στην αρχή, αλλά χωρίς να γίνει αντιληπτό μεγάλωσε, γιγαντώθηκε και έγινε ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα για τη μουσική και την πολιτική σκηνή στην Αμερική. Θαυμάσια είναι η προσπάθεια του σκηνοθέτη να περιγράψει «περιφερειακά» την οργάνωση, να μας αφήσει τελικά να κρίνουμε τις προσπάθειες του διοργανωτή, την αμερικάνικη επαρχιακή κοινωνία. Και το πετυχαίνει απόλυτα.

Ο Michael Cuesta θα μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη την ομώνυμη ιστορία του Έντγκαρ Άλαν Πόε, στην ταινία «Tell-Tale», αμερικάνικη παραγωγή (2009, 92΄). Ένας άντρας θα κάνει μεταμόσχευση καρδιάς και, μετά από αυτή, θα αποκτήσει σχεδόν μεταφυσικές δυνάμεις. Στην προσπάθειά του να ανακαλύψει το δότη του, θα μπλέξει και θα κάνει, χωρίς να το θέλει, μια σειρά από εγκλήματα, κάτι που θα το βασανίζει και θα δηλητηριάσει την καινούργια σχέση του με τη γιατρό που κουράρει την κόρη του. Ο σκηνοθέτης δεν μπορεί να πιάσει με ακρίβεια αυτό το πνευματικό και μεταφυσικό που έχει ο Πόε στα διηγήματά του. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να βρει τη βαθύτερη αιτία αυτών των  γεγονότων, η οποία δεν μπορεί παρά να είναι πνευματική και να πηγάζει από το παρελθόν, από έναν άνθρωπο ή από ένα γεγονός, αυτό που θα είναι ο γρίφος που θα λύσει το μυστήριο. Και αυτό δε φαίνεται στην ταινία.  

Αυτό το καταφέρνει ο Sion Sono, στο «Κλαμπ αυτοκτονίας» («Suicide circle»), γιαπωνέζικη παραγωγή (2002, 99΄). Ο σκηνοθέτης ξεκινά από ένα γεγονός. Μια ομάδα ατόμων αυτοκτονούν μαζί, σα να ανήκουν σε ένα κλαμπ. Ακολουθούν άλλες ομάδες και τα αλλεπάλληλα αυτά γεγονότα είναι σα μια κοινωνική επιδημία. Μαθαίνουμε ότι ένα τέτοιο κλαμπ δεν υπάρχει. Τι όμως είναι αυτό που σπρώχνει αυτούς τους ανθρώπους να αυτοκτονούν; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα έρθει σχεδόν στο τέλος της ταινίας. Η ταινία μας δείχνει ένα μουσικό, νεανικό συγκρότημα και μια ομάδα εγκληματιών που βασανίζουν και σκοτώνουν μικρά παιδιά. Η λύση σε αυτό τον τρομερό γρίφο θα έρθει όμως από ένα τηλεφώνημα στον αστυνομικό που ερευνά αυτή την υπόθεση και που βλέπει τα μέλη της οικογένειάς του να αυτοκτονούν. Μια παιδική φωνή θα του πει στο τηλέφωνο ότι, αν και υπάρχουν οι δεσμοί του με τους άλλους, δεν υπάρχουν οι δεσμοί του ίδιου με τον εαυτό του. Έχει αλλοτριωθεί και αποξενωθεί από τον ίδιο τον εαυτό του. Αυτή η μεγάλη αλήθεια του δείχνει ότι, αν πεθάνει, θα αποκοπεί αυτή η σύνδεση που υπάρχει μεταξύ του κοινωνικού και ηθικού του εγώ, άρα είναι μάταιο πλέον να ζει. Αυτό είναι ένα μεγάλο βάσανο, σύμφωνα με τις βουδιστικές αξίες. Αυτοκτονεί. Ο σκηνοθέτης συνεχίζει και μας δίνει μια άλλη λύση: τα ΜΜΕ φταίνε για όλα! Μια απλοϊκή και λαϊκίστικη λύση που δυναμιτίζει την πολύ έξυπνη προσπάθειά του.

ΧΩΡΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΖΟΜΠΙ

Είναι η λύση να χωρίζεις, προσωρινά, για να βρεις τον εαυτό σου και, έτσι, να δυναμώσει μια σχέση; Η ταινία του Daryl Wein, «Δόσεις χωρισμού» («Breaking upwards»), αμερικάνικη παραγωγή (2009, 89΄) ασχολείται με αυτό το θέμα. Ο σκηνοθέτης, που είναι παντρεμένος με τη συν-σεναριογράφο και πρωταγωνίστριά του, απαντάει σε αυτό το ερώτημα: ανοίγει ένας δρόμος που οδηγεί στον τελικό χωρισμό. Δεν είμαστε σίγουροι. Δεν μπορούμε, εντελώς μοιρολατρικά, να δεχτούμε ότι μια σχέση είναι ευάλωτη από την πρώτη μόλυνση, από εξωγενείς μόνο παράγοντες. Στην ταινία φαίνεται ότι ο άντρας είναι ευάλωτος σε εξωτερικές πιέσεις και ότι δεν έχει ακόμα σχηματίσει τη δική του προσωπικότητα, όμως το ίδιο ισχύει και για τη γυναίκα, σε γενικές γραμμές. Κατά συνέπεια, σε μια σχέση δύο ανθρώπων που κανένας από αυτούς δεν είναι ώριμος, τι άλλο θα περίμενε κανείς; Το θέμα, κατά συνέπεια, όπως και η λύση του είναι απλοϊκά και δεν μπορούν να δομήσουν ένα ανθρώπινο δράμα.  

Διάφοροι χωρισμοί, μια παράξενη ζωή, η ζωή της Τζακλίν Κένεντι-Ωνάση και της μητέρας της, στην ταινία «Grey gardens», των Albert και David Maysles, αμερικάνικη παραγωγή (1975, 100΄), εδώ έχουμε την πιο ρεαλιστική αφήγηση. Οι σκηνοθέτες ήταν από τους πρωτεργάτες του direct cinema και κινηματογραφούν με τον πιο ρεαλιστικό τρόπο. Όμως από αυτό το ρεαλισμό βγαίνει μια άλλη αφήγηση, αυτό το αίσθημα που βγάζει η εικόνα, η προσωπική αφήγηση και η απόσταση της μιας και της άλλης αφήγησης που φαίνεται όσο η ταινία αναπτύσσεται. Μια πολύ σημαντική ταινία που κακώς είναι στο τμήμα cult του Φεστιβάλ. Θα ταίριαζε στο τμήμα των ντοκιμαντέρ (εμείς προτιμούμε τον όρο «ταινία τεκμηρίωσης»), αφού είναι ένα από τα κύρια ρεύματα αυτού του τμήματος του κινηματογράφου, το οποίο δεν έχει ερευνηθεί όσο θα έπρεπε.

Τα πάθη των ανθρώπων, οι διώξεις και οι κατάρες, αυτές οι πνευματικές δυνάμεις θα είναι υπεύθυνες για την εκδίκηση ενός άυλου κόσμου: των ζόμπι. Στην ταινία του Tommy Wirkola, νορβηγική παραγωγή (2009, 91΄) δε βλέπουμε αυτή τη σύνδεση του πνευματικού (τα πάθη των ανθρώπων) με το γεγονός (τους φόνους σαν εκδίκηση). Το κυριότερο πρόβλημα της αφήγησης είναι το εξής: γιατί υπάρχει αυτή η εκδίκηση; Στις ταινίες του Georges Romero αυτό είναι ξεκάθαρο. Προσεγγίζει τις φιλοσοφικές αξίες του ζε, εδώ, σε αυτή τη νορβηγική παραγωγή, έχουμε μια μηχανιστική αναπαραγωγή του μίσους που δεν μπορούμε να τη βρούμε στο «Kingdome», του Lars von Trier. Και η αφήγηση μένει ξεκρέμαστη.

Γιάννης Φραγκούλης

15ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΝΥΧΤΕΣ ΠΡΕΜΙΕΡΑΣ 2009 - ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ ΜΑΤΙΑ