21ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ
ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Η 21η διοργάνωση αυτού του Φεστιβάλ που γίνεται στην Αθήνα, στο Γαλλικό Ινστιτούτο, μας επιφύλαξε κάποιες εκπλήξεις. Θα πρέπει να πούμε ότι ο οργανωτικός υπεύθυνός του είναι ο Αντρέας Παγουλάτος. Μαζί του δουλεύουν ο Ηλίας Σκάντζικας (από το Γαλλικό Ινστιτούτο) και ο Βασίλης Σπηλιόπουλος (από τη Γενική Γραμματεία Εκπαίδευσης Ενηλίκων). Το οργανώνουν το Γαλλικό Ινστιτούτο, η Γενική Γραμματεία Εκπαίδευσης Ενηλίκων και η Γαλλική Πρεσβεία στην Ελλάδα. Συνεργάζονται το Ινστιτούτο Διαρκούς Εκπαίδευσης Ενηλίκων και, σε αυτή τη διοργάνωση, η Πρεσβεία της Βραζιλίας στην Ελλάδα και η MedWet. Χορηγοί επικοινωνίας είναι η ΕΡΤ και ο Μελωδία FM.

 

Η ΦΕΤΙΝΗ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ

Κατά τη διάρκεια έξι ημερών, από τις 5.00 μ.μ., οι προβολές γίνονταν στο auditorium του Γαλλικού Ινστιτούτου, στη Σίνα 31. Φέτος είχαμε τρία τιμώμενα πρόσωπα. Ο ένας ήταν ο καταξιωμένος Γάλλος σκηνοθέτης ταινιών ντοκιμαντέρ, ο Jean-Marie Drot, και δύο Έλληνες, ο Σταύρος Ιωάννου και η πολύ καλή σκηνοθέτης, Εύα Στεφανή. Το πρόγραμμα συμπλήρωνε ένα ενδιαφέρον αφιέρωμα στο βραζιλιάνικο ντοκιμαντέρ, διάφορες ελληνικές και ξένες ταινίες ντοκιμαντέρ, όπως και ταινίες με θέμα το νερό, προσφορά της MedWet.

Εκτός αυτών υπήρχε και μια συναυλία βραζιλιάνικης μουσικής, κατά τη διάρκεια της οποία τραγούδησαν οι Μιράντα Βερούλη και ο Antenor Bogea, πριν την προβολή της βραζιλιάνικης ταινίας «Saravah», την πρώτη μέρα της διοργάνωσης. Η είσοδος, όπως σε όλες τις διοργανώσεις, ήταν ελεύθερη. Το κοινό ανταποκρίθηκε και ήρθε να παρακολουθήσει ταινίες που δεν υπάρχει περίπτωση να τις δει στην τηλεόραση ή στις κινηματογραφικές αίθουσες, όχι γιατί δεν είναι καλές, αλλά επειδή το ενδιαφέρον των ιθυνόντων για το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ, δυστυχώς, είναι πολύ μικρό.

Δυστυχώς το Φεστιβάλ πολύ λίγο προβλήθηκε από τον Τύπο, αλλά, αν και γράφτηκαν πολύ λίγα ότι θα γίνει, η αίθουσα σε πολλές περιπτώσεις ήταν γεμάτη. Μπορούσε κανείς να δει ότι ο σχεδιασμός και η υλοποίηση του προγράμματος έγινε με αγάπη από τους τρεις διοργανωτές, αυτό φαινόταν και μεταδιδόταν στο κοινό που είτε περίμενε να δει τις ταινίες στο φουαγιέ είτε παρακολουθούσε τις παρουσιάσεις των σκηνοθετών ή των ταινιών.

ΤΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Όπως έχουμε ήδη αναφέρει υπήρχαν τρία αφιερώματα σε σκηνοθέτες. Ο Jean-Marie Drot, μετά από οκτώ χρόνια ξαναήρθε σε αυτό το Φεστιβάλ. Ο τόπος, η Ελλάδα και το Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας, δεν του είναι άγνωστα. Στην Ελλάδα, στην Ιο έχει ένα σπίτι στο οποίο μένει έξι μήνες το χρόνο. Στο Γαλλικό Ινστιτούτο ήταν διευθυντής πριν από αρκετά χρόνια. Εκτός από κινηματογραφιστής είναι συγγραφέας και ποιητής. Όλες οι ταινίες του έχουν προβληθεί και έχουν παραχθεί για την τηλεόραση. Παρόλα αυτά η γραφή του είναι καθαρά κινηματογραφική, αφήνει, σε πολλές περιπτώσεις, να φανεί μια αναδυόμενη ατμόσφαιρα η οποία, προοδευτικά, πλημμυρίζει όλο το χώρο του φιλμ και αναγκάζει το θεατή να μπει μέσα σε αυτή για να κατανοήσει όχι μόνο αυτά που η ταινία αναφέρει, αλλά και ότι υπάρχει πίσω από τα καρέ, την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, η οποία είναι η πρώτη ύλη του φιλμικού έργου.

Ταινίες του όπως «Un homme parmi les homes: Alberto Giacometti» («Ένας άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους: ο Αλμπέρτο Τζιακομέτι») ή «La bande de Man Ray» («Η παρέα του Μαν Ρέι») δείχνουν τον τρόπο κινηματογράφησης του Drot. Στην αρχή κινηματογραφεί με τον απόλυτο ρεαλιστικό τρόπο, σα να κάνει μια τηλεοπτική παραγωγή, όμως αφήνει να φανεί το κοινωνικό πλαίσιο και το ιδεολογικό παρασκήνιο που χρωματίζει το πορτρέτο ενός ανθρώπου ή την περιγραφή μιας παρέας. Τότε ο κινηματογράφος κατακτά την οθόνη και το ντοκιμαντέρ γίνεται ένα κομμάτι της κινηματογραφικής τέχνης.

Την Εύα Στεφανή, το δεύτερο πρόσωπο στο οποίο έχει αφιέρωμα το Φεστιβάλ, τη γνωρίσαμε το 1995 στο Φεστιβάλ της Δράμας, με την ταινία «Αθήναι». Μια ταινία μικρού μήκους που υποσχόταν πολλά. Δυστυχώς η Προκριματική Επιτροπή του Φεστιβάλ δεν μπόρεσε να την καταλάβει, τη βράβευσαν όμως με μια ταινία, χαμηλότερης ποιότητας, επειδή, είπαν, της το χρωστούσαν από αυτή την ταινία που αναφέραμε, μετά από δύο χρόνια, πάλι στο Φεστιβάλ της Δράμας. Η Στεφανή έχει φέρει στην Ελλάδα έναν κινηματογράφο που πριν αρκετά χρόνια ανθούσε στο εξωτερικό. Ξεκίνησε την καριέρα της σα σκηνοθέτρια με την ταινία «Ρείθρα», το 1987.

Η Στεφανή κάνει κάτι ανάλογο με τον Drot. Η κινηματογραφική μηχανή μπαίνει μέσα στο χώρο σαν ένας απλός παρατηρητής. Σιγά-σιγά πάει πιο βαθιά και, διακριτικά, μας δείχνει τον εσωτερικό κόσμο του θέματός της. Ανακαλύπτουμε διαφορετικές πτυχές που, πλέον, δεν έχουν να κάνουν μόνο με το θέμα αυτό καθαυτό, αλλά και ότι έχει έρθει σε επαφή, με οποιοδήποτε τρόπο, σωματικό, ψυχολογικό, ιδεολογικό. Με αυτό τον τρόπο χαρτογραφεί την ελληνική κοινωνία πολύ διακριτικά και μας προσφέρει αυτό το χάρτη σαν ένα παζλ. Εμείς θα πρέπει να τον ανασυνθέσουμε βάζοντας τις δικές μας ιδέες και βγάζοντας τα συμπεράσματά μας. Εδραιώνεται, με αυτό τον τρόπο, ένας γόνιμος διάλογος του θέματος που κινηματογραφεί με το θεατή, μια γραμμή που περνά μέσα από το φίλτρο του σκηνοθέτη, ο οποίος είναι πλέον ο ιδεολογικός φορέας του φιλμικού έργου. Θα αναφέρουμε, σαν παραδείγματα, «Το κουτί» (2004), την «Ακρόπολη» (2001), το «Τι ώρα είναι;» (2007) και τις «Επισκέψεις στον Ε. Χ. Γονατά», ταινία που είχε γυρίσει για την εκπομπή της ΕΡΤ, το Παρασκήνιο.

Το τρίτο πρόσωπο ήταν ο Σταύρος Ιωάννου. Εδώ έχουμε μια πιο απλή περιγραφή της πραγματικότητας. Ο Ιωάννου κάνει ρεαλιστικό κινηματογράφο, αφήνει το φακό του όμως να περιπλανηθεί και να δομήσει τους χαρακτήρες του. Θα εξαιρέσουμε τις ταινίες «Αντιά» (1978) και «Έστιν ουν τραγωδία» (1994), όπου η ποίηση κατακτά το κινηματογραφικό καρέ και μας δείχνει μια άλλη άποψη της πραγματικότητας.

ΤΟ ΒΡΑΖΙΛΙΑΝΙΚΟ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ

Είναι γνωστό ότι ο βραζιλιάνικος κινηματογράφος μας έχει δώσει δείγματα εξαιρετικής και πρωτοποριακής τέχνης τα τελευταία χρόνια. Σε αυτό το τμήμα του Φεστιβάλ είδαμε έξι ταινίες, ένα καλό δείγμα της βραζιλιάνικης κινηματογραφίας. Παράλληλα, με την ευκαιρία των 50 χρόνων από τη γέννηση της μπόσσα νόβα, η Μιράντα Βερούλη και ο Antenor Bogea τραγούδησαν στο auditorium του Γαλλικού Ινστιτούτου, στις 4/2/08, στις 10,00 μ.μ.

Θα ξεκινήσουμε την αναφορά μας με την ταινία «Saravah» (1972), του Pierre Barouh. Πρόκειται για μια ταινία μεγάλης ιστορικής σημασίας που γυρίστηκε στη Βραζιλία το 1969, μέσα από μαρτυρίες, απόψεις και αναμνήσεις μας περιγράφει τον κόσμο της μουσικής σε αυτή τη χώρα. Με λιτά κινηματογραφικά μέσα φτιάχνει ένα όμορφο φιλμικό έργο. Ο ίδιος σκηνοθέτης θα κάνει την ταινία «Rencontre a Cantagalo: Adao Xalebarada» («Συνάντηση στο Κανταγκάλα: Αντάο Ζαλεμπαράντα»), 2003. Ο σκηνοθέτης, ο οποίος είναι και μουσικός, θα πάει με το Walter Salles jr. για να συναντήσουν τον Αντάο Ζαλεμπαράντα, να ακούσουν τις μουσικές του, τις αυθεντικές συνθέσεις του. Η ίδια συνάντηση θα γίνει δύο χρόνια αργότερα, το 1998, πριν κυκλοφορήσει ο ένας και μοναδικός δίσκος του.

Η πολύ καλή ταινία των Joao Jardim και Walter Carvalho, «Janela da alma» («Παράθυρα της ψυχής»), 2001, έχει βραβευτεί πολλές φορές. Αναφέρεται στα προβλήματα της όρασης και εξετάζει το θέμα των «οπτικών παραστάσεων». Μέσα από μαρτυρίες ατόμων που έχουν προβλήματα όρασης ή παντελή έλλειψη αυτής, φτιάχνει μια ονειρική ταινία. Ακούγονται οι μαρτυρίες κινηματογραφιστών, όπως η Agnes Varda, ο Wim Wenders, ο Walter Lima jr., συγγραφέων, όπως ο Jose Saramago, ο Joao Ubaldo Ribeiro, αλλά και του συνθέτη Hermeto Pascoal και της ηθοποιού Hanna Schygulla.

Θα ολοκληρώσουμε την αναφορά στο βραζιλιάνικο ντοκιμαντέρ με δύο ταινίες εθνογραφικού ενδιαφέροντος. Η πρώτη είναι του Lula Buarque de Hollanda, «Pierre Fatumbi Verger: Mensageiro entre dois mundos» («Πιέρ Φατουμπί: αγγελιοφόρος ανάμεσα σε δύο κόσμους»), 2005. Με οδηγό το Gilberto Gil, η ταινία, μέσα από κείμενα και φωτογραφίες του γνωστού εθνολόγου και φωτογράφου Πιέρ Βερζέ, κάνει ένα οδοιπορικό στις ακτές του Ατλαντικού: στη Βραζιλία και στην Αφρική, από όπου ξεκίνησαν οι σκλάβοι που αποίκησαν την αμερικάνικη ήπειρο. Η δεύτερη ταινία είναι της Maria Maia, «Claude Levi Strauss: saudades do Brasil» («Claude Levi Strauss: νοσταλγία της Βραζιλίας»), 2006. Με αφορμή το τελευταίο βιβλίο του Strauss, με φωτογραφίες από τη Βραζιλία, και με αφορμή την επέτειο των 50 χρόνων από την κυκλοφορία των «Θλιβερών τροπικών», έγινε αυτή η ταινία-μαρτυρία για το διάσημο και πολύ σημαντικό ανθρωπολόγο.

ΟΙ ΥΠΟΛΟΙΠΕΣ ΤΑΙΝΙΕΣ

Από τις υπόλοιπες ταινίες ξεχωρίζουμε τις ταινίες για τους γιατρούς χωρίς σύνορα και τους υγροτόπους, κυρίως για τη θεματική τους. Αίσθηση έκανε η ταινία της Maiana Bidegain, «Secrets de combat» («Μυστικά του αγώνα»), 2007, το οδοιπορικό της σκηνοθέτιδας που πάει στην Ουρουγουάη όπου θα βρει τα ίχνη του πατέρα της, ο οποίος είχε ξεκινήσει από τη χώρα των Βάσκων για να βοηθήσει εκεί τον ένοπλο αγώνα.

Εξαιρετική ήταν η ταινία του Λευτέρη Ξανθόπουλου, «Σπίτι δίπλα στη θάλασσα-Η. Χ. Παπαδημητρακόπουλος» (2007). Μπορεί να είναι μια ταινία για την τηλεόραση, για την εκπομπή Παρασκήνιο, όμως διατηρεί τα κινηματογραφικά στοιχεία που πρέπει να έχει ένα ντοκιμαντέρ, το οποίο θέλει να λέγεται κινηματογραφικό. Ο Ξανθόπουλος συνεργάζεται με τη Στεφανή για μια σεκάνς, κινηματογραφεί με αγάπη και φαντασία τη ζωή, το έργο και τις δραστηριότητες του γνωστού γιατρού και λογοτέχνη, φροντίζει μέσα από τις λέξεις και τις εικόνες να βγει αυτό το άρωμα του ονειρικού και σουρεαλιστικού.

Τέλος η ταινία του Σταύρου Στάγκου, «Μυστικά και ψέματα» (2006), η οποία προβλήθηκε λίγες μέρες πριν την επίσημη προβολή της στις κινηματογραφικές αίθουσες, ήταν ένα καλό παράδειγμα ταινία που ξεφεύγει από το ρεπορτάζ και βουτά μέσα στον πολιτικό λόγο. Με αφορμή τη μόλυνση της Γιούνιον Καρμπάιτ στην Ινδία, ο Στάγκος κάνει μια πολιτική ταινία, της οποίας ο λόγος προεκτείνεται στη σημερινή εποχή και θέτει αμείλικτα το πρόβλημα της παγκοσμιοποίησης.

ΚΑΠΟΙΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Αυτό το Φεστιβάλ είναι μια καλή ευκαιρία να μελετήσουμε το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ. Καλές ταινίες, σπάνιες προβάλλονται εδώ και έχει κάνει το δικό του κοινό. Δυστυχώς δεν έχει καταφέρει να πείσει τους δημοσιογράφους να το προσέξουν και να ενημερώσουν το κοινό, όπως κάνουν και για τα άλλα Φεστιβάλ, πολλές φορές μικρότερης σημασίας από αυτό.

Ακολουθεί το δικό του δρόμο και καλά κάνει. Οι προβολές έγιναν χωρίς προβλήματα και η συζήτηση των σκηνοθετών με τον Αντρέα Παγουλάτο, πριν από την προβολή της ταινίας τους, ήταν πολύ ενημερωτική για το κοινό που δεν έχει πλήρως ενημερωθεί για το ντοκιμαντέρ. Θα πρέπει να τονίσουμε ότι δεν έχουμε δει καθαρά τηλεοπτικές δουλειές που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν κινηματογραφικά ντοκιμαντέρ. Αυτό μας ευχαριστεί και για αυτό δίνουμε προσοχή κάθε χρονιά στη διοργάνωσή του.

Τέλος ο κατάλογος ήταν πολύ ενημερωτικός, με καινούργιο σχεδιασμό, όμως έλειπαν από αυτόν τα στοιχεία των σκηνοθετών (τηλέφωνο και email), τα οποία υπάρχουν σε καταλόγους άλλων Φεστιβάλ. Αυτά τα στοιχεία είναι πολύ χρήσιμα στους επαγγελματίες του χώρου (δημοσιογράφους, παραγωγούς και σκηνοθέτες), οι οποίοι βλέπουν έτσι αυτό το Φεστιβάλ σαν ένα σημείο επαφής του ελληνικού κινηματογραφικού ντοκιμαντέρ με το ξένο.

Γιάννης Φραγκούλης

21ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ