ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ

3o Φεστιβάλ Ελληνικού Ντοκιμαντέρ Χαλκίδας

Αθήνα Χαλκίδα θέση πρώτη

Για 3η χρονιά, λοιπόν, ξαναβρεθήκαμε στη Χαλκίδα, τον Οκτώβρη του 2009. Εκεί όπου οι άνθρωποι τρελαίνονται από τα τρελαμένα νερά του Ευρίπου, έτσι λένε τουλάχιστον. Εγώ δεν είδα κανένα ζουρλό, αντίθετα μια πόλη που δεν ησύχαζε ποτέ. Και κάπου στο κέντρο της, στο θέατρο Παπαδημητρίου, ανήσυχοι άνθρωποι πηγαινοέρχονταν, έκαναν φασαρία και προσπαθούσαν να εξηγήσουν ή να ερμηνεύσουν την πραγματικότητα. Είναι δυνατόν; Ποια πραγματικότητα; Δεν ξέρω! Μήπως αυτοί ήταν οι τρελοί, ρώτησα. Όχι, μου είπαν, ήταν ντοκιμαντερίστες, κινηματογραφιστές που έκαναν ντοκιμαντέρ.

Όντως, ταινίες στο θέατρο Παπαδημητρίου και στο θέατρο Πράξεις Ευρίπου, παράλληλες εκδηλώσεις στο Κόκκινο Σπίτι, τα ντοκιμαντέρ ή οι ντοκιμαντερίστες είχαν περικυκλώσει όλη τη Χαλκίδα και, μέσω του ραδιοφωνικού σταθμού των Εργαζομένων (δηλαδή του Εργατικού Κέντρου της Χαλκίδας) διαλαλούσαν τη «πραμάτειά» τους σε όλη την Εύβοια. Βάλαμε και εμείς λίγο το χεράκι μας, την Πέμπτη, 8/10, και την Παρασκευή 9/10, με εκπομπή που έκανα με τον καλό συνάδελφο και αγαπητό φίλο, Αλέκο Τριανταφύλλου, από τη Θεσσαλονίκη, ενημερώσαμε το κοινό, όσο μπορούσαμε εμείς και οι καλεσμένοι μας (κριτικοί, σκηνοθέτες, λογοτέχνες, και ήταν πολλοί, ο σταθμός θύμισε ιατρείο του ΙΚΑ), συμβάλλαμε όσο μπορούσαμε στη διάδοση του μηνύματος: ένα καλό Φεστιβάλ γίνεται εδώ, στη Χαλκίδα.

Και στο βάθος τα τσιπουράδικα. Μας περίμεναν! Αυτή η περατζάδα ήταν η πιο κουραστική, αλλά πολύ ευχάριστη. Μόνο η βόλτα από τη γέφυρα προς το Κόκκινο Σπίτι σε αποζημίωνε. Να πούμε όμως και αυτό: από φέτος το τραίνο ξαναπηγαίνει στη Χαλκίδα και κάνει κάτι περισσότερο από μία ώρα, σε αφήνει κοντά στην παλιά γέφυρα. Έχει γίνει η Χαλκίδα ένα προάστιο των Αθηνών. Εκμεταλλευτείτε το!!

ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΕ ΟΛΟΝ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Στην κυριολεξία κάναμε ένα μεγάλο γύρο σε όλο τον κόσμο. Αυτή είναι η μαγεία του ντοκιμαντέρ. Όταν μάλιστα είναι κινηματογραφικό, οπότε μιλάμε για ταινία τεκμηρίωσης, τότε τα πράγματα είναι πιο συναρπαστικά.

Ταινίες μικρού, μεσαίου και μεγάλου μήκους προβλήθηκαν και στις δύο αίθουσες, οι οποίες απείχαν λίγο μεταξύ τους, όμως δεν είχαμε επικάλυψη προβολών, αλλά επανάληψή τους, την επόμενη μέρα στο θέατρο Πράξεις Ευρίπου. Έτσι το θέατρο Παπαδημητρίου ήταν η κεντρική αίθουσα, εκεί όπου μαζεύονταν οι σκηνοθέτες, παραγωγοί και οι δημοσιογράφοι, πολύ κοντά από το κέντρο της διασκέδασης της πόλης. Έξω από το θέατρο είχαν στηθεί κάποια τραπεζάκια που μάζευαν τους συντελεστές και τους δημοσιογράφους, οι συζητήσεις άναβαν, ευτυχώς χωρίς αντιπαραθέσεις και καυγάδες. Όλη η ελληνική παραγωγή ήταν συγκεντρωμένη εκεί. Αυτό από μόνο του είναι ένα μεγάλο γεγονός.

Η έκπληξή μας ήταν μεγάλη όταν είδαμε τις γεμάτες αίθουσες -και στα δύο θέατρα- κυρίως από ντόπιους. Το πρωί υπήρχαν προβολές για σχολεία, έχω την εντύπωση ότι από την 3η διοργάνωση η Χαλκίδα αγκάλιασε με πολλή αγάπη αυτή το Φεστιβάλ και έδειξε ότι η ταινία τεκμηρίωσης έχει το δικό της φανατικό κοινό. Η δεύτερη έκπληξη είναι ο αριθμός των ταινιών. Είδαμε ότι χρονιά με τη χρονιά οι ταινίες γίνονται περισσότερες και, φέτος, υπήρχαν πολλές καλές, ανεβάζοντας έτσι τον ανταγωνισμό στα ύψη. Η προβολή ταινιών τεκμηρίωσης για το Θόδωρο Αγγελόπουλο και η βράβευσή του, ήταν ένα άλλο μεγάλο και συγκινητικό γεγονός.

Όσοι ασχολούνται με την ταινία τεκμηρίωσης ευχαριστιούνται να βλέπουν ότι το κινηματογραφικό αυτό είδος κατακτά όλο και περισσότερους σκηνοθέτες, απευθύνεται σε όλο και περισσότερο κόσμο, γίνεται πιο προσιτό και τελικά διαχωρίζεται από το τηλεοπτικό. Λέγοντας τα θετικά αυτής της διοργάνωσης, θα πρέπει να πούμε και τα αρνητικά. Θα θέλαμε μια καλύτερη εμφάνιση και στις δύο αίθουσες, μια καλλιτεχνική ατμόσφαιρα που θα τράβαγε από μακριά το βλέμμα των περαστικών, θα στιγμάτιζε το χώρο γύρω από τις αίθουσες και θα τράβαγε, σα μαγνήτης, τα βήματά τους εκεί. Ακόμη, η πόλη δεν είχε τα απαραίτητα σημάδια που θα πληροφορούσαν το κοινό ότι γίνεται το Φεστιβάλ στη Χαλκίδα (αφίσες, πανό), άρα η επιτυχία αυτού του θεσμού είναι μια ηρωική πράξη, το λέμε αυτό ξέροντας ότι όλη η δουλειά έχει περάσει από τα χέρια πολύ λίγων ανθρώπων.

Οι υποδείξεις αυτές, όπως και η πρόταση της μεταφοράς του Φεστιβάλ στην Αθήνα, μετά από τη Χαλκίδα, αφού δεν είναι προφανής η μετακίνηση των Αθηναίων και αφού το αθηναϊκό κοινό διψά για καλές ταινίες τεκμηρίωσης (ντοκιμαντέρ), απευθύνονται, μέσω του καλλιτεχνικού διευθυντή στο Νομάρχη της Εύβοιας, ο οποίος έχει δείξει ότι ενδιαφέρεται πολύ για αυτό το θεσμό. Αυτοί που υποστηρίζουν το Φεστιβάλ δεν είναι λίγοι: το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, η Εταιρεία Ελλήνων Σκηνοθετών, το Σωματείο Ελλήνων Σκηνοθετών Παραγωγών Κινηματογράφου, η Ομοσπονδία Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας, η Πανελλήνια Ομοσπονδία Αιθουσαρχών Κινηματογράφου, η Ταινιοθήκη της Ελλάδος, ο Σύνδεσμος Ελλήνων Παραγωγών Κινηματογράφου Τηλεόρασης και Πολυμέσων, η ΕΡΤ, ο Δήμος Χαλκιδέων, το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών και η Ένωση Σεναριογράφων Ελλάδας. Το διοργανώνει η Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Εύβοιας και η Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρεία Πορθμός.

ΒΛΕΜΜΑΤΑ ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΑ

Από τις 65 ταινίες που προβλήθηκαν θα αναφερθούμε σε κάποιες από αυτές που τράβηξαν περισσότερο την προσοχή μας.

Η εξαιρετική ταινία του Φώτου Λαμπρινού, «Καπετάν Κεμάλ, ο σύντροφος», μας ενθουσίασε ξανά. Το βλέμμα του Λαμπρινού χτυπά κατευθείαν στο στόχο. Στο συναίσθημα που άλλαξε αυτόν τον ακραίο εθνικιστή, όταν ήταν νεαρός, για να γίνει ένας σπουδαγμένος οικονομολόγος, πολύ διαβασμένος μαρξιστής, σεβάσμιος αριστερός και συμπολεμιστής με τους Έλληνες στην Εθνική Αντίσταση. Οι μνήμες μας φέρνουν στα γεγονότα πριν ο πρωταγωνιστής τους συναντήσει παλιούς φίλους και συμπολεμιστές. Η ανθρωπιά, η αγάπη για τη δημοκρατία και την ελευθερία, η συγκίνηση για τη σεβάσμια φιγούρα του γέρου πλέον αριστερού πολιτικού που μια ζωή δεν έπαψε να παλεύει για τη δημοκρατία, στην Τουρκία, στην Ελλάδα και στην Ισπανία. Μια ταινία που ήδη έχει προβληθεί στην Κωνσταντινούπολη και στην Αττάλια.

Προϊόν μακρόχρονης έρευνας και δουλειάς, η ταινία «Μάνος Χατζιδάκις-είδωλο στον καθρέφτη», του Δημήτρη Βερνίκου, σε καθηλώνει. Ο ψυχικός και πνευματικός κόσμος του κορυφαίου μουσικού ξεδιπλώνεται μπροστά σου και σε καλεί να γευτείς λίγο από τον πλούσιο καρπό του. Η ματιά του σκηνοθέτη είναι σχεδόν αντικειμενική -δεν μπορεί κανείς να δει το Χατζιδάκι εντελώς αντικειμενικά, να μην εμπλακεί στο ταξίδι του πνεύματός του- δεν αποζητά τη συγκίνηση. Αυτό το συναίσθημα έρχεται μόνο του όταν έχουμε τις περισσότερες μαρτυρίες και αυτές ενώνονται με τις δικές μας μνήμες, ακόμα με τα βιώματά μας από τις μουσικές του Χατζιδάκι.

Αλλά και στο μακρινό Πράσινο Ακρωτήρι, ο Αλέξης Τσάφας, με την ταινία «Μιντέλο-πίσω από τον ορίζοντα», μας ταξιδεύει σε μια άγνωστη χώρα που τη γνωρίζουμε μόνο από τη μουσική της. Ο Τσάφας τη διασχίζει, κάνει μια βαθιά τομή σε αυτή τη νησιωτική χώρα και διερευνά τον πολιτισμό της. Τη βλέπει με βλέμμα καθαρό, βγάζει το εξωτικό και το τουριστικό από πάνω της και μας προσφέρει ένα όμορφο πίνακα, ένα χάρτη ανάγλυφο για το Cabo Verde.

Στη Γάζα επικέντρωσε το βλέμμα του ο Ανδρέας Θωμόπουλος, με την ομώνυμη ταινία του μας έδωσε μια πολιτική ματιά μέσα από το φίλτρο της τέχνης. Γεγονότα που τα έχουμε δει στην τηλεόραση, εδώ παίρνουν μια άλλη χροιά, έχουν να μας μιλήσουν όχι μόνο για το παρόν, αλλά και για το μέλλον, μέσα από ένα επίπονο ταξίδι στο παρελθόν. Ο ανθρώπινος πόνος είναι αβάσταχτος μέσα από αυτό το κινηματογραφικό έργο.

Να τελειώσουμε με μια ταινία που σημάδεψε αυτούς που ασχολούνται σοβαρά με τη μουσική. Το θέμα της ο Ιάννης Ξενάκης. Ίσως ο πιο σπουδαίος μουσικός που έσπασε τα κλασικά όρια της μουσικής και βρήκε τα άλλα καλλιτεχνικά πεδία για να μιλήσει για το χρόνο και το χώρο. Στην ταινία της Έφης Ξηρού, «Charisma X-Iannis Xenakis», βλέπουμε αυτό τον πολύ μεγάλο δημιουργό από όλες τις πλευρές του: η μουσική, ο ευρύτερος τομέας της τέχνης, η θεωρία, η έννοια του χώρου, μέσα από τα μαθηματικά, η πολιτική. Καταλαβαίνουμε ότι ο Ξενάκης ήταν η πιο σοβαρή περίπτωση μουσικού, είχαμε την ευκαιρία να δούμε την ταινία στην Αθήνα, στο Εθνικό Ωδείο, όπου η έκθεση βιβλίων, όλα για τον Ξενάκη, τα περισσότερα στα γαλλικά και στα αγγλικά, αλλά και η συναυλία που δόθηκε μας μάγεψε. Η ταινία δίνει αυτή τη σπουδή του Ξενάκη με τρόπο συμβολικό, ένα καλλιτεχνικό έργο για ένα άλλο καλλιτεχνικό έργο, μια μετάφραση, σύμφωνα με την Κρίστεβα, του κειμένου του Ξενάκη, μέσα από τις κινήσεις του σώματος, ένα ταξίδι της κάμερας στο χώρο, κινήσεις ακριβείας που σχηματοποιούν τη δουλειά του Ξενάκη. Νομίζω ότι είναι η πιο σοβαρή δουλειά που έχουμε δει, στον κινηματογράφο, για αυτό τον πολύ σπουδαίο, διεθνώς, μουσικό.

ΠΙΣΩ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Η επιστροφή είναι οδυνηρή. Το ταξίδι στο μαγευτικό κόσμο του κινηματογράφου, ειδικά όταν αυτός προσπαθεί να μεταφράσει την πραγματικότητα, να της δώσει έναν άλλο τόνο, μια όψη όπου βλέπουμε και την προσωπικότητα του σκηνοθέτη, όλη αυτή η διαδρομή μας πάει αλλού. Η ταινία τεκμηρίωσης μας δείχνει ότι αυτό το κινηματογραφικό είδος είναι πιο δύσκολο από τη μυθοπλασία: να αποδώσει κάποιος ένα γεγονός με το δικό του τρόπο, χωρίς να προδώσει τον πυρήνα αλήθειας που υπάρχει εκεί.

Η επιστροφή στην Αθήνα, το πρωί της Δευτέρας ήταν μια προσγείωση στην πεζή πραγματικότητα. Από την πόλη της Χαλκίδας που είδαμε τις ανθρώπινες, φιλικές συμπεριφορές, από τους ανθρώπους που ενδιαφέρονταν και για την τέχνη, πάμε στην απρόσωπη πόλη όπου αυτά είναι «ψιλά γράμματα». Μήπως αυτά τα Φεστιβάλ πρέπει να προβληθούν και στο αθηναϊκό κοινό, να του δείξουν ότι η ελληνική ταινία τεκμηρίωσης δεν έχει πολλά να ζηλέψει από τις ξένες, ότι μπορεί με αυτές να ταξιδέψει και να φανταστεί;

Γιάννης Φραγκούλης