ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ

Η μητρόπολη

κατά Λανγκ

Η Μητρόπολη του καπιταλισμού είναι η ουσία της ταινίας του Fritz Lang, «Metropolis» (1927). Είναι η εποχή που ο καπιταλισμός αρχίζει να αλλάζει τις δομές του και να παίρνει τη μορφή που αργότερα θα αναγνωρίσουμε ως ιμπεριαλισμό. Ο γερμανικός εξπρεσιονισμός λειτουργεί πάλι προφητικά. Όπως και στην ταινία «Το εργαστήρι του Δρ. Καλιγκάρι» «(Daw cabinet des Dr. Caligari)», του Robert Wiene, 1920, η καταπίεση του ανθρώπου μεταφράζεται με τρόπο καθαρά εικαστικό τρόπο, προβλέποντας την επιβολή των ολοκληρωτικών πεποιθήσεων, λίγα χρόνια αργότερα, από το Χίτλερ, έτσι και σε αυτή την ταινία του Lang προβλέπεται η όξυνση της πάλης των τάξεων και το αδιέξοδο που αυτή φτάνει.

Η ΜΟΡΦΗ ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

Στην ταινία αυτή έχουμε μια πόλη η οποία διοικείται από μια οικογένεια και, πιο συγκεκριμένα, από ένα μόνο άνθρωπο: από τον αρχηγό αυτής της οικογένειας. Αμέσως έχουμε με τρόπο άμεσο τη διαστρωμάτωση της κοινωνίας. Τα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας είναι αυτά που δουλεύουν στο εργοστάσιο το οποίο φαίνεται ότι δίνει ζωή, μέσα από την ενέργειά του, σε όλη την πόλη, αυτά τα στρώματα απαρτίζουν το προλεταριάτο. Αμέσως μετά έχουμε τους μικρομεσαίους που είναι οι επιστάτες και οι κατώτεροι διοικητικοί υπάλληλοι της επιχείρησης. Στη συνέχεια εμφανίζεται η μεσοαστική τάξη, στην οποία εντάσσονται οι σύμβουλοι του επιχειρηματία-αρχηγού, στην οποία, αργότερα θα ενταχθεί και ο γιος του αφεντικού. Στη μεγαλοαστική τάξη ανήκει μόνο ο ίδιος ο επιχειρηματίας και η οικογένειά του.

Έχουμε λοιπόν μια κάθετη διαστρωμάτωση της κοινωνίας. Αυτή είναι η περιγραφή που κάνει Fritz Lang, η οποία θα λειτουργήσει σαν ένας αφηγηματικός άξονας, για να μπορέσουμε να έχουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα, ένα πλαίσιο στο οποίο θα κινηθούμε για να ξεδιπλώσουμε τις επιμέρους αφηγήσεις, οι οποίες θα περιγράψουν την κοινωνία στην οποία αναφέρεται αυτή η ταινία. Η μορφή του εικαστικού έργου ταυτίζεται με την αφηγηματική δομή, τόσο σε μικρότερες δομές όσο και σε μεγαλύτερες υπερδομές. Θα δούμε με ποιο τρόπο αυτές οι δομές αναπτύσσονται για να δώσουν ένα ολοκληρωμένο σύνολο που θα είναι η πρόταση του σκηνοθέτη, με βαρύνουσα ιδεολογική άποψη.

Η ΚΑΤΑΠΙΕΣΗ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΗΣ

Η μηχανή είναι το εργαλείο καταπίεσης των εργατών, του προλεταριάτου. Η μηχανή όμως είναι ένα άψυχο και χωρίς δικό του λόγο αντικείμενο. Συνδέεται έμμεσα με το αφεντικό, τη μεγαλοαστική τάξη. Ο τρόπος σύνδεσης είναι οι άλλες τάξεις που παίζουν το ρόλο του υπηρέτη και τους συντηρητή της κυριαρχίας της μεγαλοαστικής τάξης. Ο εργάτης όμως δε βλέπει -και ούτε μπορεί να δει- αυτή τη σύνδεση, μπορεί μόνο να δει αυτόν που τον καθοδηγεί και το μοχλό πίεσής τους, τη μηχανή. Ουσιαστικά αλλοτριώνεται και είναι ανίκανος να διακρίνει έναν τρόπο αντίδρασης και εξόδου από αυτή την αδιέξοδη, καταπιεστική και καταστροφική κατάσταση.

Αυτή η κατάσταση είναι αδιέξοδη γιατί δεν υπάρχει ένας διάλογος αλλά η επιβολή ενός λόγου που δε δέχεται και δεν μπορεί να δεχτεί κάποια αντίρρηση. Είναι καταπιεστική γιατί ο εργάτης δεν μπορεί παρά να λειτουργήσει προς μια κατεύθυνση, προς αυτή που του υποδεικνύει η μηχανή, η οποία όμως υπακούει στους νόμους που επιβάλλει η άρχουσα τάξη. Αυτοί οι νόμοι επιβάλλουν συμπεριφορές. Αυτές οι συμπεριφορές είναι η δομή της καταπίεσης. Όλα αυτά οδηγούν στην καταστροφή της συνοχής του κοινωνικού συνόλου και ουσιαστικά στη διάλυση της ίδιας της κοινωνίας.

Υπάρχει πάντως ένα πρόβλημα αντίληψης αυτής της κατάστασης. Το προλεταριάτο δεν μπορεί να δει την κατάσταση γιατί ο καθένας βλέπει μόνο το κομμάτι που του αναλογεί και δεν έχει μια συνολική εικόνα. Οι άλλες τάξεις δε βλέπουν παρά τον τρόπο σύνδεσης της εξουσίας με τα εργαλεία της, άρα πάλι ένα μέρος της πραγματικότητας. Η μεγαλοαστική τάξη δε βλέπει παρά την ίδια την εξουσία της και όχι το πεδίο όπου αυτή εφαρμόζεται, την κοινωνία. Ο κίνδυνος είναι ορατός και πολύ πιθανόν η κατάρρευση να έρθει σύντομα.

ΜΙΑ ΚΑΠΟΙΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ

Βλέπουμε όμως ότι υπάρχει μια ελπίδα. Η ανατροπή έρχεται από το δίπολο αδύναμος-δυνατός άνθρωπος. Ο αδύναμος άνθρωπος είναι μια γυναίκα η οποία ενσαρκώνει την Παναγία, λέγεται μάλιστα Μαρία. Είναι δασκάλα και αναφέρει αυτή την αδικία. Όταν οι μαθητές της επισκέπτονται μαζί της το αρχοντικό της οικογένειας που ασκεί την εξουσία, τότε θα τη δει για πρώτη φορά ο γιος του αφεντικού, θα την ερωτευτεί και, κατόπιν, θα πιστέψει ότι υπάρχει μια αδικία, η απάνθρωπη καταπίεση των εργατών, μετά παίρνει πρωτοβουλία και αποφασίζει να ανατρέψει αυτή την κατάσταση. Αποφασίζει να γίνει εργάτης και να δει, από κοντά, πως ζουν και εργάζονται αυτοί που καταπιέζονται.

Αυτό από μόνο είναι μια επαναστατική δράση. Μέχρι ποιο σημείο μπορεί όμως να φτάσει ένας μεγαλοαστός; Αν πιστέψουμε το Γκράμσι, τότε θα πρέπει να πούμε ότι μπορεί να δείξει ένα δρόμο για να γίνει μια επανάσταση, δεν μπορεί όμως να φτάσει μέχρι το τέλος, αυτός είναι ο ρόλος της εργατικής τάξης ή του προλεταριάτου. Ο Lang φαίνεται ότι δέχεται αυτή την αντίληψη. Η Μαρία ανήκει στην μικροαστική τάξη, κατά συνέπεια, με την ίδια λογική, ούτε και αυτή μπορεί να φτάσει μια επαναστατική διαδικασία μέχρι το τέλος. Ο σκηνοθέτης όμως την αντικαθιστά από ένα ρομπότ, το οποίο έχει φτιάξει ένας επιστήμονας που, με τη βία, υπηρετεί το καθεστώς. Με αυτό τον τρόπο βγάζει την ευθύνη από πάνω της, ενώ δείχνει το μηχανιστικό τρόπο με τον οποίο σκέπτονται οι εργάτες.

Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο βγάζει την ευθύνη από το μεγαλοαστό. Ρίχνει όλη την ευθύνη στον αρχηγό, το αφεντικό, δηλαδή, και εν μέρει στους συμβούλους του. Θεωρεί τους μικροαστούς αδαείς και ανίκανους να καταλάβουν τι ακριβώς γίνεται. Μας δηλώνει όμως ότι οι εργάτες, το προλεταριάτο δεν είναι παρά μια μάζα που άγεται και φέρεται από ένα άτομο, το οποίο λανσάρει τον εαυτό του ως μεσία. Η αλήθεια είναι ότι αυτό έχει παρατηρηθεί σε πολλές περιπτώσεις τις δεκαετίες του 1910 και 1920, αλλά δεν είναι κανόνας, απόδειξη είναι οι επαναστάσεις, ειδικά οι εθνικοαπελευθερωτικές, τέλος πάντων, είναι πολύ μοιρολατρικό να δεχόμαστε μια τέτοια αντίληψη.

Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Αντίθετα, η δράση του προλεταριάτου είναι βίαιη. Είναι των άκρων: είτε ακολουθούν πειθήνια είτε είναι έτοιμοι να τα καταστρέψουν όλα. Όταν καταλάβουν ότι έχουν παραπλανηθεί, τότε είναι μια αλλόφρονα μάζα. Καταστρέφουν το εργοστάσιο και, μαζί με αυτό, όλη την πόλη.

Αυτή η συντηρητική άποψη έχει μια δόση αλήθειας. Είναι όμως τόσο πολύ απαισιόδοξη που μας ωθεί να πιστέψουμε ότι κάθε επανάσταση είτε γίνεται ματαίως, αφού θα προδοθεί στο τέλος, είτε είναι καταστροφική για ότι υπάρχει γύρω της. Και στις δύο περιπτώσεις, η επανάσταση είναι κάτι το άσχημο, το μη απαραίτητο, προτείνεται μια μέση λύση, προφανώς, αυτή της σοσιαλδημοκρατίας που, εκείνη την εποχή, ήταν ενάντια σε κάθε πραγματικά προοδευτική κίνηση.

Το δίδαγμα του Lang φτάνει μέχρι σε ένα σημείο, όπως είχε πει και ο Γκράμσι, όπως έχουμε δει προηγουμένως, δεν μπορεί να κάνει την επανάστασή του, να προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση των καταστάσεων της εποχής του, όπως έκαναν άλλοι διανοούμενοι στην εποχή αυτή.

Γιάννης Φραγκούλης

Η ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ KATΑ ΛΑΝΓΚ