ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ

Πιέρ Πάολο Παζολίνι

Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ

Αν θέλαμε να παρομοιάσουμε τον Pier-Paolo Pasolini με κάποιους καλλιτέχνες αυτοί θα ήταν σίγουρα ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος και ο Βίκτωρ Ουγκώ. Και οι τρεις έχουν καταφέρει να δουν μέσα σε έναν άνθρωπο την αιτία που έχει αυτό το στάτους και να ανασύρουν το πνευματικό από το υλικό. Αυτόματα το κάθε άτομο μετουσιώνεται σε μια πνευματική ύπαρξη και το καλλιτεχνικό έργο ολοκληρώνεται αφού το πνευματικό και το υλικό συνυπάρχουν στο ίδιο υλικό, το οποίο, σε αυτή την περίπτωση, είναι το σελιλόιντ.

Οι «Άθλιοι», του Ουγκώ, οι ζωγραφικές του Θεοτοκόπουλου, είναι ουσιαστικά αγιογραφίες αφού ο άνθρωπος απαλλάσσεται από την υλική του υπόσταση, κερδίζει την ηθική του ουσία και, με αυτό τον τρόπο, κερδίζει μια θέση σε αυτό τον πνευματικό χώρο, τον οποίο οι χριστιανοί ονομάζουν Παράδεισο. Ακόμη και αν είναι εν ζωή, αν δεν έχουν πεθάνει. Αυτός είναι ο λόγος που οι φιγούρες σε έργα σαν αυτά που αναφέραμε φαίνονται ότι είναι μορφές αγίων, βγαλμένες από κάποια αγιογραφική αναπαράσταση.

Στην περίπτωση του Pasolini έχουμε μια αφήγηση σε τέτοιο βάθος που ξαναγυρνά πάλι πίσω, στο σήμερα. Θα προσπαθήσω να το εξηγήσω. Ο μεγάλος αυτός Ιταλός δημιουργός μπαίνει μέσα στην υπόσταση του ανθρώπου αφού έχει ερευνήσει το κοινωνικό περίγραμμά του, όπως υπάρχει σήμερα. Έχουμε, λοιπόν ένα διάνυσμα που ξεκινά από το σήμερα και φτάνει στο τότε. Κάνει ένα ταξίδι στην ιστορία και φωτίζει όλες αυτές τις πτυχές που θα μας διευκόλυναν να αναλύσουμε τα καλά και τα άσχημα που έχουν συμβεί στην περίπτωση του ατόμου που εξετάζουμε. Στο τέλος, ερχόμαστε πάλι στο σήμερα, με συνδέσεις από το παρελθόν, κάνοντας ουσιαστικά έναν ολοκληρωμένο κύκλο και αφήνοντας ένα παράθυρο ανοικτό: μπορούμε πλέον να μιλήσουμε για το μέλλον.

Νομίζω ότι αυτή είναι η πεμπτουσία του κινηματογραφικού έργου του Pasolini. Μέσα από κάποια παραδείγματα θα δείξω τι ακριβώς γίνεται και πως δομείται ο ποιητικός κόσμος του Ιταλού δημιουργού. Στο τέλος θα δούμε ποιες είναι οι διαφορές με άλλους ποιητές του κινηματογράφου, σε ποια σημεία διαφοροποιείται ο Pasolini από τους άλλους που δημιουργούν στο χώρο της ποίησης.

Ας πάρουμε για παράδειγμα την ταινία «120 μέρες στα Σόδομα» («Salò o le 120 giornate di Sodoma »), την οποία σκηνοθέτησε και έγραψε το 1975, ουσιαστικά το τελευταίο του κινηματογραφικό έργο. Εδώ έχουμε μια βίλα σε ένα απομονωμένο χωριό της Ιταλίας, στην εποχή που το καθεστώς του Μουσολίνι είχε φτάσει στο τέλος του. Έχουμε ένα απίστευτο όργιο στο οποίο χρησιμοποιούνται νεαροί χωρικοί, υποτελείς των αρχόντων που διοικούν την τοπική κοινωνία. Ο Pasolini χρησιμοποιεί τις αφηγήσεις του μαρκησίου ντε Σαντ για να δείξει το παράλογο, όπως ακριβώς έκανε και ο ντε Σαντ. Φτάνει έτσι στο σουρεαλισμό, χωρίς να τον κατακτά. Δεν ερμηνεύει το όνειρο, άρα δεν έχουμε ένα σουρεαλιστικό έργο, αλλά την πραγματικότητα, για αυτό έχουμε ένα ποιητικό έργο.

Η βία δεν ωραιοποιείται, είναι ωμή και αποκρουστική. Όπως ακριβώς ήταν το καθεστώς του Μουσολίνι. Όπως ακριβώς είναι κάθε φασιστικό καθεστώς. Τα άτομα που είναι υποχείρια των διεστραμμένων αρχόντων εξετάζονται ως χαρακτήρες και όχι ως περιπτώσεις που θα προσφέρουν ηδονή, σε έναν ηδονοβλεπτικό λόγο. Είναι απολύτως λογικό να έχουν υποστεί αυτούς τους εξευτελισμούς αφού οι κοινωνικές σχέσεις είναι έτσι. Το κλειστό περιβάλλον της αφήγησης, το οποίο θα μας θύμιζε θέατρο, ανοίγεται όταν πέφτει το καθεστώς του Μουσολίνι και η ελευθερία κερδίζει πλέον έδαφος.

Ο δημιουργός αυτής της ταινίας μας δείχνει ακριβώς την κοινωνική κατάπτωση που φέρνει ο φασισμός και η οποία δεν έχει όμοιο της σε παλιότερα πολιτικά και κοινωνικά συστήματα διακυβέρνησης. Ο φασισμός καταδικάζεται αφού έχει ανοιχθεί η πληγή, έχει διερευνηθεί όλο το θέμα και μπορεί εύκολα πλέον να παρομοιάσει το φασισμό του Μουσολίνι με όποιο άλλο σύστημα πετά στην άκρη την ανθρωπιά και βάζει πάνω από όλα τις όποιες παραγωγικές σχέσεις, βλέποντας τον άνθρωπο σα μια μονάδα, ανάμεσα στις άλλες που φτιάχνουν την εικόνα της κοινωνίας. Σε αυτό το σημείο η ταινία ανοίγει τον ορίζοντά της προς κάθε επιθυμητή ανάγνωση ή ερμηνεία μιας οποιασδήποτε κοινωνικής δομής.

Στο «Θεώρημα» («Theorema»), 1968, έχουμε το πιο κλειστό έργο του Pasolini. Είμαστε στη χρονιά που όλη η ανθρωπότητα δοκιμάζεται από αλλεπάλληλες συγκρούσεις. Ο Μάης του ’68 έχει απλωθεί από τη Γαλλία σε όλο τον κόσμο. Στην Πράγα, στο Βιετνάμ, στην Αμερική, στη Τσεχοσλοβακία, στη Γερμανία, στην Αγγλία… Το ερώτημα που τίθεται είναι ποια είναι η θέση του ανθρώπου στην κοινωνία αυτή την εποχή. Ακόμα οι θεωρητικές κουβέντες των μαρξιστών δεν έχουν κατασταλάξει σε μια συγκεκριμένη πρόταση σε ένα κοινωνικό μοντέλο. Ο Pasolini πιάνει ένα άτομο και το αναλύει, σα να ήταν μια κοινωνική μονάδα, ή μια ολόκληρη κοινωνία. Αυτό το άτομο παθαίνει και δοκιμάζεται. Το τοπίο είναι σύγχρονο και αρχαϊκό. Έτσι μας βοηθά να κάνουμε τις αναγωγές μας. Πιθανόν αυτό το άτομο να είμαστε εμείς, δηλαδή το άτομο είναι το αναφερόμενο, το σημαινόμενο μιας κοινωνίας. Σε αυτό το σημείο ο ποιητής μας αφήνει ελεύθερους να κάνουμε τη δική μας ανάλυση.

Η Μήδεια, πάλι, στο ομώνυμο έργο του, του 1969, είναι πάλι ανοικτή σε πολλές και διαφορετικές ερμηνείες. Είναι η Μήδεια μια σύγχρονη ή μια αρχαϊκή γυναίκα. Είναι η γυναίκα που, μέσα από τα πάθη της, αποκτά υπόσταση αγίας. Ότι και να κάνει πλέον δικαιολογείται. Ο άντρας είναι ο φορέας της βίας, του παραλογισμού και της καταπίεσης. Η γυναίκα φέρνει, με το σώμα της, την ειρήνη, την καρποφορία, την αρμονία. Σίγουρα εδώ βλέπουμε την επιρροή της μητέρας του, αλλά μια πιο προσεχτική ανάγνωση της παγκόσμιας ιστορίας δεν μπορεί παρά να δικαιώσει τον Pasolini.

Τίθεται όμως το ερώτημα: Η πρόταση του Pasolini είναι μια επιστροφή σε ένα μητριαρχικό καθεστώς; Νομίζω ότι η ανάλυσή του δε μας δείχνει κάτι τέτοιο. Δε βλέπει με λαγνεία το παρελθόν. Έχει καταλάβει ότι αυτό έχει περάσει και ότι οι κοινωνικές δομές της μητριαρχίας είναι πλέον ξεπερασμένες. Προτείνει όμως να δούμε με προσοχή τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα ενός μητριαρχικού καθεστώτος, να βρούμε πως μπορούμε να επιστρέψουμε σε μια προσεγμένη ματιά στις ανθρώπινες αξίες. Ίσως θα χρειαστεί μια ολική ανατροπή. Αυτό όμως δεν είναι η δουλειά ενός διανοούμενου να το βρει ή να το προτείνει, αλλά μιας ολόκληρης κοινωνικής διεργασίας, αποτέλεσμα της οποίας θα είναι μια πρόταση για κοινωνική αλλαγή.

Ο Pasolini ξέρει πολύ καλά ότι ένας καλλιτέχνης ή ένας διανοούμενος δεν μπορεί να ηγηθεί μιας επανάστασης. Το έχει μάθει από το Γκράμσι. Αυτό είναι δουλειά των πολιτικών κομμάτων ή των ομάδων που δρουν στην κοινωνία. Για αυτό το λόγο δείχνει ένα δρόμο. Φωτίζει αυτά τα μονοπάτια που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κοινωνικές αλλαγές. Αυτή είναι η αιτία που το παζολινικό έργο ήταν πιο μπροστά από τις εξαγγελίες ή τις θεωρήσεις του κομμουνιστικού κόμματος της Ιταλίας. Ο Pasolini, με άλλα λόγια, ήταν ο ουσιαστικός καθοδηγητής του, αν και είχε εκδιωχθεί από αυτό. Η ποίηση ήταν μια από τις λίγες φορές που έγινε πολιτική και ανατρεπτική.

Γιάννης Φραγκούλης

ΠΙΕΡ-ΠΑΟΛΟ ΠΑΖΟΛΙΝΙ