Η ΕΚΔΙΚΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΗ ΜΟΥ

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ

Η εκδίκηση είναι δική μου

(Vengeance is mine)

Κριτικές Ταινιών

Τι είναι ένας κατά συρροή δολοφόνος;

Σπάνια μπορεί κανείς να δει την ανατομία του εγκλήματος και την αναλυτική ψυχανάλυση του εγκληματία σε ένα αφηγηματικό έργο. Στην ταινία «Η εκδίκηση είναι δική μου» («Vengeance is mine»), του Shohei Imamura, αυτό έχει γίνει δυνατό. Το κυριότερο από όλα είναι ότι ο Ιάπωνας σκηνοθέτης το έχει καταφέρει φτιάχνοντας ένα αριστουργηματικό έργο που έχει μείνει στην ιστορία του παγκόσμιου κινηματογράφου.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Η ταινία ξεκινά σχεδόν από το τέλος. Ένας φονιάς, ο οποίος έχει διαπράξει σειρά φόνων, έχει συλληφθεί. Βλέπουμε την πομπή των αυτοκινήτων που τον οδηγούν στο ανακριτικό γραφείο. Φτάνουν εκεί και του απαγγέλλεται η κατηγορία. Ξέρει ότι δεν πρόκειται να γλιτώσει το θάνατο. Είναι ήρεμος. Στο τέλος της ταινίας ο πατέρας του με τη γυναίκα του δολοφόνου πετούν τα κόκαλά του προς τη θάλασσα και αυτά μένουν στον ουρανό, φτιάχνοντας ένα «περίεργο» παζλ. Η αρχή και το τέλος είναι η συνέχεια μιας αυτοτελούς αφήγησης. Ανάμεσά τους παρατίθενται αυτά τα στοιχεία που συμπληρώνουν αυτή την αφήγηση και που δίνουν απάντηση στο μεγάλο ερώτημα: γιατί αυτός ο άνθρωπος έγινε ένας κατά συρροή δολοφόνος;

Γυρνάμε στο παρελθόν και από αυτό στο παρόν, σε αυτό το συνεχές πηγαινέλα βρισκόμαστε σε εγρήγορση, το ενδιαφέρον διατηρείται αμείωτο και αυτό που κερδίζει είναι το νόημα. Η αφήγηση εξελίσσεται τόσο καλά που μπαίνουμε πολύ γρήγορα στο «πετσί» του πρωταγωνιστή, του κατά συρροή δολοφόνου, φτάνουμε τελικά να το δικαιολογήσουμε, στη σκηνή της φυλακής όπου η κόντρα πατέρα και γιου είναι εμφανής.

Ο Imamura κάνει μια γρήγορη ανασκόπηση της ιστορίας της Ιαπωνίας, θίγει, με πολύ λεπτό τρόπο, το μίσος που τρέφει η θρησκευτική διαίρεση σε βουδιστές και σε καθολικούς, περίπου το 1930. Το μίσος έχει ρίξει το σπόρο του και αυτός έχει ριζώσει για τα καλά. Ο μικρός Ιάπωνας εκδηλώνει το μίσος του στον εκπρόσωπο του Αυτοκράτορα και αυτό το συναίσθημα θα δώσει τη θέση του στην επιθετικότητα. Ο χαρακτήρας του αλλάζει μέρα με τη μέρα, γίνεται όλο και πιο βίαιος, καταφεύγει στις απατεωνιές, η ζωή του βυθίζεται όλο και περισσότερο στον υπόκοσμο. Κάνει ένα γάμο με τη γυναίκα που τον αγαπά, μαζί της θα φτιάξει δύο παιδιά.

Ξεχνά όμως πολύ γρήγορα την οικογενειακή ζωή, θα μπει στη φυλακή για κάποια χρόνια και, με την αποφυλάκισή του, θα αντιμετωπίσει τη σκληρή πραγματικότητα: η κοινωνία έχει αλλάξει πολύ και αυτός πρέπει να επιβιώσει σε ένα σαθρό ηθικά κράτος. Ο μόνος τρόπος είναι η βία και η απάτη. Έρχεται σε αντίθεση με τη θρησκευτική πλευρά, την οποία εκπροσωπεί ο πατέρας του, και με το νόμο που θα βρει πάντα μπροστά του. Σκοτώνει και κλέβει λεφτά, γιατί όμως τα κάνει όλα αυτά;

Ο σκηνοθέτης προδικάζει το τέλος με διάφορα σύμβολα κλειδιά, όπως ο διακόπτης του φωτιστικού που είναι σα θηλιά, δεν τον ενδιαφέρει να υποψιαστούμε το τέλος, περισσότερο νοιάζεται να ηθογραφήσει, να δομήσει το χαρακτήρα του πρωταγωνιστή του, να κάνει, τελικά, μια έμμεση κριτική στην ιαπωνική κοινωνία. Γιατί όμως σκοτώνει; Ή, καλύτερα, γιατί σκοτώνει αυτούς τους ανθρώπους; Ο ίδιος τους χαρακτηρίζει αθώους, η μητέρα της νέας γυναίκας του, μιας ιδιοκτήτριας κάποιας φτωχικής πανσιόν, θα δώσει μια έμμεση απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Πιο μπροστά όμως θα του πει ότι αυτή σκότωσε την «παλιόγρια», το ευχαριστήθηκε όμως, «εσύ», θα του πει, «το ευχαριστιέσαι;». Απάντηση δε θα πάρει. «Δεν το ευχαριστιέσαι γιατί δε έχεις σκοτώσει το σωστό άνθρωπο.».

Ποιος είναι ο σωστός άνθρωπος; Στη σκηνή της φυλακής όπου ο πατέρας και ο γιος έρχονται αντιμέτωποι, μπαίνει στη μέση η θρησκεία. Στην αφήγηση που έχει προηγηθεί ο πατέρας δείχνει ένα ανήθικο χαρακτήρα, επειδή έχει ερωτευτεί τη νύφη του, αλλά, πολύ περισσότερο, επειδή τη σπρώχνει σε μια ξένη αγκαλιά. Ποιος είναι ο πιο ηθικός πλέον; Ο δολοφόνος ή ο θρήσκιος ηλικιωμένος άνθρωπος; Ο δολοφόνος έχει βιώσει τη βία της εξουσίας, για αυτό μισεί την κοινωνία. Κρύβει όμως μέσα του την ηθική. «Έχει τραβήξει πολλά», όπως λέει η μητέρα του, όταν αποφυλακίστηκε, πριν πολλά χρόνια.

Έχει τραβήξει πολλά και ξέρει πολύ καλά ότι πρόκειται να πεθάνει. Δίνει δίκιο στα θύματά του, στους «αθώους», όπως τους αναφέρει, ρίχνει άδικα όμως στην εξουσία, στους μπάτσους. Ένας από αυτούς είναι ήδη δέκα χρόνια μεγαλύτερος από αυτόν, θα ζήσει και άλλο, αυτό είναι άδικο, κατά τη γνώμη του. Έχει μπει στην αιτία του, έχει αναγνωρίσει το λάθος του και με το θάνατό του έχει αγιοποιηθεί. Τα κόκαλά του θα τα πετάξει ο πατέρας του με τη γυναίκα του. Αυτοί ανεβαίνουν στην κορυφή του βουνού ενώ με το τελεφερίκ που κατεβαίνει κάποιες καλόγριες φαίνεται ότι τους παρακολουθούν.

Πίσω στη σκηνή της φυλακής: Ο πατέρας του ανακοινώνει ότι ο καθολικός παπάς τον αφόρισε. Αυτός γελά. Αυτό δεν του λέει τίποτε. Ο πατέρας σηκώνεται και το φτύνει στα μούτρα. Τότε ο γιος δείχνει το πραγματικό του εαυτό: το μίσος απευθύνεται σε αυτόν τον άνθρωπο που θα έπρεπε να απευθυνόταν από την αρχή: στον πατέρα του. «Θέλω να σε σκοτώσω», του λέει, εννοεί όμως ότι δείλιαζε να το κάνει και το πλήρωσαν τόσοι αθώοι. Πίσω στο τέλος: τα κόκαλα πετάγονται προς τη θάλασσα, μένουν όμως, μυστηριωδώς, στον αέρα. Φτιάχνουν ένα περίεργο παζλ που δεν είναι τίποτε άλλο από την αγιογραφία του δολοφόνου.

Ο Imamura πρέπει να είναι περήφανος που μπόρεσε με τον πιο άρτιο τρόπο να φτιάξει μια τόσο όμορφη αφήγηση, να κάνει μια οξεία και δίκαιη κριτική στην ιαπωνική κοινωνία, να ψυχαναλύσει ένα δολοφόνο κατά συρροή και να δομήσει ένα εξαιρετικό αισθητικά έργο.

Γιάννης Φραγκούλης

Η ΕΚΔΙΚΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΗ ΜΟΥ